Sevdiğimiz birini kaybettiğimizde hayat bir anda başka bir yere dönüşür. Duygular öyle yoğun ve öyle karışık gelir ki ne hissettiğimizi adlandırmak bile zorlaşır. “Yasın evreleri” kavramı, birçok kişiye bu karmaşanın içinde bir harita sunar: Yaşadıklarımın bir adı var, başkaları da benzer şeyler yaşamış.
Bu yazıda yasın evrelerini ve bu evrelerin ötesinde yasın kişisel yolculuğunu anlatmaya çalıştık.
Yasın beş evresi
Yasın evreleri, psikiyatrist Elisabeth Kübler-Ross’un 1969’da ölümcül hastalarla yaptığı çalışmalardan doğdu ve zamanla kayıp sonrası yasa da uyarlandı. Beş evre şöyle anlatılır:
İnkâr
“Bu gerçek olamaz.” Kaybın ilk anlarında zihin, olanı tam olarak kabul etmekte zorlanır. Uyuşmuşluk, şaşkınlık ve gerçek dışılık hissi yaygındır. Bu evre, ezici acının bir anda gelmesine karşı bir tür koruma işlevi görür.
Öfke
“Neden o? Neden ben?” Öfke, kaybedilen kişiye, doktorlara, kendinize, Tanrı’ya ya da hayata yönelebilir. Öfke çoğu zaman acının bir başka yüzüdür ve yasın doğal bir parçasıdır.
Pazarlık
“Keşke şunu yapsaydım”, “Eğer daha erken fark etseydim…” Bu evrede zihin, olanları değiştirebilecek senaryolar üzerinde durur. Suçluluk duyguları sıklıkla burada ortaya çıkar.
Depresyon
Kaybın gerçekliği iyice hissedildiğinde derin bir üzüntü, boşluk ve yalnızlık gelir. Bu evredeki üzüntü bir hastalık değil, kayba verilen en insani tepkidir.
Kabul
Kabul, kayıptan sonra her şeyin yolunda olduğu anlamına gelmez. Kaybın gerçekliğini kabul edip onunla birlikte yaşamayı öğrenmek, hayata yavaş yavaş yeniden yer açmak demektir.
Evreler bir merdiven değil
Yasın evreleri yararlı bir çerçeve sunsa da önemli bir noktayı hatırlamak gerekiyor: Bu evreler sırayla ve herkes için aynı şekilde yaşanmaz. Bazı kişiler bazı evreleri hiç yaşamaz, bazıları aynı gün içinde birkaçını birden yaşar, bazıları da kabul ettiğini düşündükten sonra yeniden öfke ya da derin üzüntüye döner.
Günümüzde yas uzmanları yası daha çok dalgalara benzetir. Bir gün nispeten iyi hissederken ertesi gün bir şarkı, bir koku ya da bir yıl dönümü acıyı yeniden yoğunlaştırabilir. Zamanla dalgaların arası açılır ve yoğunluğu azalır, ama dalgalar tamamen kaybolmayabilir. Bu, iyileşmediğiniz anlamına gelmez.
Yasın diğer yüzleri
Yasla birlikte duygusal tepkilerin yanında şunlar da yaşanabilir:
- Bedensel belirtiler: Yorgunluk, uyku sorunları, iştah değişiklikleri, bağışıklığın zayıflaması
- Düşünsel etkiler: Odaklanmakta zorlanmak, unutkanlık, kaybedilen kişiyi sürekli düşünmek
- Sosyal etkiler: İnsanlardan çekilmek ya da tersine yalnız kalamamak
- Anlam arayışı: Hayatın anlamına, inançlara dair soruların yeniden gündeme gelmesi
Yas sürecinde iyi gelebilecekler
- Duygulara izin vermek: Ağlamak, kızmak, gülmek… Yasta “doğru” bir duygu yoktur.
- Kaybedilen kişi hakkında konuşmak: Anılarını paylaşmak, bağı sürdürmenin ve acıyı taşımanın yollarından biri.
- Ritüeller: Mezar ziyareti, bir fotoğraf albümü, onun sevdiği bir yemeği pişirmek gibi anma ritüelleri.
- Temel ihtiyaçlar: Uyku, beslenme ve kısa yürüyüşler, bu ağır dönemde size biraz güç verebilir.
- Zor günleri önceden düşünmek: Bayramlar, doğum günleri ve yıl dönümleri yaklaşırken o günü nasıl geçirmek istediğinizi planlamak.
- Destek kabul etmek: Çevrenizdekilerin yardım tekliflerini kabul etmek, yalnız olmadığınızı hissettirebilir.
Uzman desteğinin önemli olduğu durumlar
Yas danışmanlığı için bir “ciddiyet eşiği” gerekmez; her zaman destek alabilirsiniz. Özellikle kayıptan uzun süre sonra acınız hiç azalmamış gibiyse, günlük hayatınızı sürdüremiyorsanız, yoğun suçluluk duyguları peşinizi bırakmıyorsa ya da kendinizi çok yalnız hissediyorsanız bir uzmandan destek almak önemlidir.
Yas danışmanlığında amaç acıyı ortadan kaldırmak ya da kaybedileni unutmak değil; kaybı hayatınıza yerleştirebilmeniz ve onunla birlikte yaşamaya devam edebilmeniz için size eşlik etmektir. Yas ve kayıp sürecinde destek sayfamızda nasıl çalıştığımızı anlattık.
Kayıptan sonra yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız lütfen yalnız kalmayın ve beklemeden 112’yi arayın.
